امروز چهارشنبه, 04 ارديبهشت 1398 - Thu 04 25 2019

منو

سید محمد بن عبدالله آملی متخلص به طالب آملی

  • نوشته شده توسط روابط عمومی
  • دسته: نامداران آمل
  • بازدید: 6120

 

 

 

 

                     

 

 

 

1.      تولد و زادگاه طالب:

سید محمد بن عبدالله آملی متخلص به طالب آملی و مشهور به طالبا در سال 987 هجری قمری در یکی از روستاهای شهرستان آمل متولد شد اما در شهر آمل نشو و نما یافت.

در دانشنامه ادب فارسی درباره محل تولد طالب چنین آمده که: « از محل تولد طالب نیز آگاهی واثق در دست نیست، در ترانه ای با نام طالبا که به ستی النساء منسوب است، از دهی به نام کرچک یاد شده است که روستایی از دهستان اهلمرستاق در شمال باختری آمل بوده است. اهلمرستاق همان علمده یا نور کنونی است».

طالب نیز در اشعار خود صراحتاً به روستایی بودن خویش اشاره کرده است.

در غزل شماره 240 صفحه 318 دیوان طالب آملی امده است:

 

ندارد              طاقت              طنازی               عشق

چه سازد عقل مسکین روستاییست

 

در غزل شماره 301 صفحه 343، طالب آملی اینگونه می سراید:

 

طالب  از   نظم   تو   شهر   و   روستا   در   غلغل   است

چون تو شهری شاعری از روستایی برنخاست

 

در غزل شماره 517 صفحه 4 – 423 طالب آملی می گوید:

 

نه     من     زین      جهانم    ،     تعجب     مکن     گر

فلاطونی از روستایی برآید

 

در غزل شماره 733 آمده است:

 

آن      روستاییم      که      چون     رو     آورم     بشهر

شهر از وجود ناقص من روستا شود

 

در غزل شماره 964 طالب آملی اینگونه سروده است:

 

و       گر        آیین        شهرم        نیست        معذور

که ضایع کرده ام در روستا عمر

 

در غزل شماره 1311 صفحه 739 دیوان طالب چنین آمده است:

 

از      تواضعها      چو      شخص      آشنایی        فارغم

وز تکلفها چو طبع روستایی فارغم

 

در غزل شماره 1544 دیوان طالب آملی صفحه 866 چنین نوشته شده که:

 

بهر   بادی   در   افروزم   چو   آتش    کز    ازل    غیرت

فکند این روستایی را بگردن طوق ناموسی

 

در غزل شماره 1619 دیوان طالب آمده که:

 

شرع   شهری   را   مقلد    باش    در    آداب    و    رسم

تا بکی تقلید رسم روستایی تا بکی

 

پدر طالب از نظر وضع مادی دارای شأن و شوکتی بود بنا به منظومه طالبا ، پدر طالب صاحب املاک و اموال فراوانی بود و از نظر مادی در جایگاه بالایی قرار داشت. (مثنوی طالب و زهره طالب طالبا، ص 85)

پدر طالب از همسر اول خود دارای دو فرزند بنامهای ستی النساء بیگم و سید محمد بوده که در همان اوان جوانی همسرش دارفانی را وداع کرده است و از همسر دوم خود نیز فرزندی بنام سیدعلی یا سبزعلی داشته است. (همان ص 89)

2.     دوران کودکی و نوجوانی طالب

الف) ورود به مکتب

پدر طالب به رسم مردمان زمان خویش فرزندش سید محمد را در مکتب خانه ای جهت تعلیم قرآن و دیگر علوم متداول آنزمان تحت سرپرستی کربلایی قربان که یکی از عالمان شهر بود قرار داد. ( مثنوی طالب و زهره طالب طالبا ص 49)

ب) آشنایی با زهره و آغاز شاعری

در همان اوایل ورود طالب به مکتب با دختری زیبا و نگارین بنام زهره آشنا می شود. پدر زهره از روستای چلاو و مادرش آملی بودند.

زهره و طالب از شاگردان باهوش مکتب خانه بودند و در این راه تلاش بسیاری می کردند. ( مثنوی طالب و زهره، طالب طالبا ص 50-49 )

طالب در همان کودکی و بازیهای کودکانه و دوستی اش با زهره، شاعری را تمرین می کند و سعی می کند تاجملاتش را به نظم درآورد.

خود طالب در رباعی 670 دیوان خویش چنین می گوید:

 

در        کودکیم        بود        چو       فولاد       سخن

میکرد لبم بطرز استاد سخن

 

این      طرفه      که      از      سحاب      تعلیم       مرا

گوش آبستن شد و زبان زاد سخن

 

 ( دیوان طالب آملی ص 974 )

در کتاب نام آوران فرهنگ ایران آمده است: « وی در آمل به تحصیل دانش و ادب پرداخت و در آستانة شباب، خیلی زود، زبان به شاعری گشود».

ج) تحصیلات مکتب و هنرهای طالب

طالب آملی در طول چهار سال تحصیل در مکتب علاوه بر حفظ قرآن، در علوم متداول آن زمان مانند سیاق و هندسه، فقه، هئیت، عروض، ادبیات عرب، شعر و حکمت را یاد می گیرد.

او همچنین استادی مسلم در نوشتن انواع خطوط ایرانی شد که او را سرآمد اقران می کند. ( مثنوی طالب و زهره، طالب طالبا ص 53 )

در کتاب تاریخ ادبیات در ایران صفحه 1056 آمده است:

« وی را همة معاصرانش بجودت ذهن و هوش سرشار و استعداد کم نظیر در سخنوری و وسعت اطلاع ستوده اند و بحقیقت چنین بود».

در تذکره میخانه در شرح احوالات طالب آملی آمده که: « این نادرة عصر و فرید زمان و وحید دوران خودست. آنقدر اهلیت و استعداد که با اوست با دیگر شعرای این ایام نیست».

در کتاب تاریخ مازندران  اسماعیل مهجوری اینگونه می نگارد:

« این شاعر نامدار به فضائل اخلاقی موصوف و در ادبیات عرب و ادبیات فارسی استاد و در منطق،حکمت، عرفان، هیأت، هندسه نیز بر بیشتر استادان هم عصر خود برتری داشت ...».

سید محمد طاهری شهاب در کتاب تاریخ ادبیات مازندران می نویسد: « از جمله شعرای شیرین بیان و دارای قریحه وقاد بوده، از عهد صباوت دست به دامان تحصیل زده و به طوری که خودش دعوی می نماید در سن 15 تا 20 سالگی در علوم هندسه و منطق و هئیت و فلسفه و تصوف و حسن خط مهارت تام حاصل کرده است».

طالب در قصیده ای که در وصف حکمران آمل سروده است چنین می سراید:

 

پا         بر        دومین        پایة        اوج        عشراتم

واینک عدد فنم از آلاف زیادست

 

بر   هندسه    و    منطق    و    بر   هیئت    و    حکمت

دستیست مرا کش ید بیضا ز عبادست

 

در   سلسلة   وصف   خط    این    بس    که    ز    کلکم

هر نقطه سویدای دل اهل سواد است

 

کلکم     چو     ز     خط     عقد     نگار     آید     گوئی

گوهرکده ها در دل تاریک مدادست

 

پوشم    نسب    شعر     چو     دانم     که     تو     دانی

کان پایه مرا ثامن این سبع شدادست

 

( دیوان طالب آملی ص 10 )

استاد پیرحسام الدین راشدی در مقاله ای با عنوان « طالب آملی و سخنی پیرامون زندگی این شاعر » که در نشریه هنر و مردم شماره 179 به چاپ رسیده چنین اعتقاد دارد که: « در این قصیده طالب از قدرت خود بر علوم رایج نیز ذکری کرده است و از آن چنین بر می آید که او از خانواده یی بوده است که چراغ علم از چند نسل پیش از او در آن خانواده روشن بوده و بنا به روایات خانوادگی تحصیل علوم رایج ( منطق، هیأت، فلسفه، تصوف، حکمت، خط ) برای پسران تا 20 سالگی الزامی بوده است».

دکتر محیط طباطبایی در مقاله ای با عنوان « اصلاح چند اشتباه در ترجمه احوال طالب آملی » چنین اعتقادی دارد: « از بابت شعر و خط نستعلیق باید محمد طالبا را بزرگترین شاعر خطاط مازندران شناخت که در طی هزار سال دولت شعر فارسی، دیگری در آن ناحیه به شهرت او نرسیده و دامنه نام آوری و حسن قبول او از آمل گرفته تا مرو و دهلی و آگره کشیده شده است ».

در تذکره خیرالبیان صفحات 5- 314 آمده است: « از غایت علو ادراک و سخن فهمی و فراست دست تصرف با اکثر علوم و فنون زده بهرة کلی از علوم رسمیه حاصل نموده است، خط نستعلیق را به نوعی می نویسد که خوشنویسان انگشت از حسن خطش بدندان گرفته انصاف می دهند».

دکتر عبدالحسین زرین کوب در کتاب از گذشته ادبی ایران می نویسد: « طالب انواع خطوط را زیبا می نوشت و با تصوف و تاریخ آشنایی داشت».

دکتر محمد مرسلین اینگونه معتقد است: « هرچند در علوم و فنون مزبور از طالب اثری باقی نمانده که ادعای وی را ثابت نماید ولی چون او از خاندانی بنام و محترم و دانش دوست برآمده، نباید اظهاراتش را بدیدة شک و تردید نگریست؛ از طرف دیگر لقب یافتنش بملک الشعرایی، آنهم در دستگاه پادشاهی چون جهانگیرشاه که از علم و ادب بهرة کافی داشته است، دلیل بر این تواند بود که طالب شخص فاضل و دانش آموخته و در شاعری قوی مایه و خوش قریحه و چیره دست بوده است؛ و تذکره نویسان هم بر این مدعی گواهی داده اند». ( آتشکده آذر ص 871 )

طالب آملی در غزل شماره 182 صفحه 294 دیوانش مدعی شده است که کتیبة عمارتی را نوشته است:

 

نقصی    نتوان     یافت     درو     جز     که     کتابه اش

رشح قلم طالب اندیشه نگار است

 

همچنین طالبا در غزل شماره 189 صفحه 7 -296 از هنر چلیپانویسی اش اینگونه یاد می کند:

 

زآن  چلیپا  زد  رقم  بر  صفحه   «طالب»   نظم   خویش

کز سواد نکتة گرمش خط مسطر گرفت

 

طالبا در رباعی 422 در صفحه 947 دیوانش چنین ذکر کرده است:

 

امشب      قلمم        سیر        نشد        از        تحریر

مانند دلم ز نالهای بم و زیر

 

تا   صحبدم     این     دو     مرغ     را     دم     نگهست

این داد صریر داد و آن داد صفیر

 

 

 

3.     دوران جوانی

الف) ورود به دربار حاکم آمل

در دیوان طالب 2 چکامه و یک ترکیب بند در مدح میرابوالقاسم و یک قصیده در مدح میرزا محمدشفیع خراسانی ملقب بمیرزای عالمیان که از طرف شاه عباس حکومت و وزارت مازندران را داشته موجود می باشد. (مقدمه دیوان طالب آملی)

میرابوالقاسم ترشیزی پسر امیرهاشم ترشیزی از طیردستان میرزا محمدشفیع خراسانی مستوفی بزرگ عهد شاه عباس که در ولایات دارالمرز و خراسان متعهد امور مالی مملکت بوده و مدتی را زیر نظر فرهادخان به طور مستقل متکفل امور مهام امور گیلان و مازندران و سپس خراسان گردیده و میرابوالقاسم را در مازندران به انجام این وظیفه از طرف خود گماشته بود که جمع میان حکومت و استیفا می کرد. ( اصلاح چند اشتباه در ترجمه احوال طالب آملی) وقتی که ابوالقاسم در سال 1007 ق به سمت حاکم تعیین شد طالب 20 ساله بود. ( طالب آملی و سخنی پیرامون زندگی این شاعر)

طالب آملی در قصیده ای که در صفحه 9 دیوان طالب آملی موجود است در وصف میرابوالقاسم چنین می نگارد:

 

آنم      که      ضمیرم      بصفا      صبح     نژاد     است

چون باد مسیحم نفسی پاک نهادست

 

چندانکه      مرا      حسن      هنر     جلوه     فروشست

اوراد فلک نغمة چشمت مرسادست

 

زیبد       که       بجز       آیت        شکرم        ننگارند

بر سقف سخن کز منش ارکان و عمادست

 

دستور         زمان          میر         ابواقاسم         عادل

کز معدلتش ظلم نوا گستر دادست

 

همچنین در قصیده ای که در صفحه 110 دیوان طالب آملی موجود است طالب چنین می سراید:

 

سحر      که      غنچه      گشاید     گره     ز     پیشانی

زند دم از دم عیسی نسیم بستانی

 

ستوده       آصف       جم       رتبه      میر      ابوالقاسم

که زیبد او را هنگامة سلیمانی

 

سخنوری       که        احادیث        جانفزاش        دهد

جلای سامعه چون استماع قرآنی

 

خدایگانا        مدح     تو        حد       طالب       نیست

اگرچه نازد بر نطق او ثناخوانی

 

چرا   که   عرصة   وصف   تو    ز    آن    وسیعتر    است

که طی کند ره آن صد هزار خاقانی

 

طالب آملی ترکیب بندی در وصف میر ابوالقاسم ترشیزی سروده و بخوبی از انشای آن برآمده در مطلع دوم ترکیب بند، خود را چنین معرفی می کند:

 

من     خود     یکی     ز     بیسر     و    سامان    عالمم

نی سر نه پای دارم و سر تا بپا غمم

 

خون        فسرده       در       جگر       داغ       حسرتم

عطر خزیده در شکن زلف ماتمم

 

با       پیچ      و      تاب      غیرت      شریان      افعیم

با نعل و داغ حسرت خفقان ارقمم

 

داغم         ولیک         آتش         سامان         پنبه ام

زخمم ولیک آفت ناموس مرهمم

 

دارم      قرین      هر     سر     مو     صد    هزار     تاب

یعنی عذار حادثه را زلف پر خمم

 

اشکم     خبر     ز     خون      شهیدان      دهد      بلی

من زادة دیار بلا، یا محرم

 

کنیت          نثار          طی          نسبنامة         وجود

گم نام دهر داد نشان تا بآدمم

 

با     این     بساط     گریه     چو     سیر     چمن   کنم

گلبرگ در کنار کند اشک شبنمم

 

یارب     چو     من     کسی     جگر  آگین     نگه   مباد

وز دود سینه آفت خورشید و مه مباد

 

در دیوان طالب آملی تنها یک قصیده در مدح میرزا محمدشفیع خراسانی موجود است که ابیاتی از آن تقدیم می گردد.

 

بیا     که      شاهد      شوخ      بهار      چهره      گشاد

کنون غمی که بجان بسته ای بده بر باد

 

نسیم     سلسله    ها     در     جهان     پریشان      کرد

که رفت زمزمة زلف دلبران از یاد

 

جهان       فیض       محمد       شفیع       دریا       دل

که دست همت او کرده جود را ایجاد

 

چو      زاید      از      قلمم      طفل      معنی     بکری

رسد ز نه فلکم تحفه مبارکباد

 

ب) آغاز عاشقی طالب

بنا به منظومة طالبا که از خواهر طالب، ستی النساء بیگم بدست ما رسیده طالب و زهره دلدادگی اش به عاشقی می رسد.

طالب شاعر جوان عاشق پیشه، هر از گاهی با نامه ای، شعری، پیامی، دیداری، معشوق خود را عشق خود واقف می کند. در دیوان طالب آملی غزلیات پرشوری از این دوران می توان یافت که دو نمونه از آن تقدیم می شود.

غزل

 

دل          عاشق          به           پیغامی           بسازد

بیاد نامه یا نامی بسازد

 

مرا          کیفیت          چشم          تو         کافیست

ریاضت کش به بادامی بسازد

 

ندارم       ظرف       می         دل         را         بگوئید

سفالی بشکند جامی بسازد

 

قناعت      بیش      از      این      نبود      که     عمری

بجامی دردی آشامی بسازد

 

چو        من        مرغی        نکرده        صید        ایام

مگر کز زلف او دامی بسازد

 

دعا گو قحط شو طالب حریفی است

که     ایامی     بدشنامی     بسازد

 

غزل

 

در       آغوشم       گلی       دوشینه       جا       داشت

که هر برگش بهاری رونما داشت

 

بشمعی         همنشین         بودم        شب        دوش

که چون خورشید و مه پروانه ها داشت

 

نگاری           کز           غبار           دامن           زلف

عبیر فتنه در جیب صبا داشت

 

پریشان       سنبلی        کز        تار        هر        موی

هزار آهوی چین را خونبها داشت

 

بدستی     دستة     گل     را     داشت     چون      صبح

بدستی دامن زلف دوتا داشت

 

بنعمت         خانة         وصلش         که        خورشید

درو کام حلاوت آشنا داشت

 

زبانم         سیر        بود        از        گفتگو        لیک

لبم در بوسه خوردن اشتها داشت

 

بلورین          ساعدی          کز          خون          امید

کفش بوی گل و رنگ حنا داشت

 

حریرش        بر         تن         از        آب        نزاکت

چو خارا سربسر موج و صفا داشت

 

رخش       کز       باغ       شوخی        نوگلی        بود

نقاب از پردة چشم حیا داشت

 

به       تیغ       غمزه        از         خیل         شهیدان

بهر سو کربلا در کربلا داشت

 

ز         چین         طره         بر        ساق        نگارین

چو بختم عنبرین خلخالها داشت

 

نه       بر       آئین       خوبان       چشم      بد      دور

گل عهدش نسیمی از وفا داشت

 

هزاران              شیوة              بیگانگی              سوز

نهان در هر نگاه آشنا داشت

 

ز       جیبش        نور        میزد        شعله        گوئی

تن آئینه در زیر قبا داشت

 

بنرگس          شیوه       های          عشرت         افروز

بر ابرو عقده های دلگشا داشت

 

ز          گرد        دامنش        تا        دامن        صبح

نظر داد و ستد با توتیا داشت

 

برویش         موج         میزد          حسن          گوئی

گلش بر چشمة خورشید جا داشت

 

سخن       کوته       ز       باغ       شیوه       هر     گل

که بر کف داشت خاطرخواه ما داشت

 

بچشم  طالب  آن  آتش  سراپای

چو آب روی گل موج صفا داشت

 

 

 

ج) ورود قادر به ماجرای عشقی طالب

قادر حریف عشقی طالب است که با توجه به شرایط خاصی که داشت مورد پسند خانواده زهره قرار گرفت.

از آنجا که یکی از عادات مردم برای شناساندن فردی به یکدیگر، بیان خصوصیاتی از خصوصیات شخصی، اجتماعی، فرد مورد نظر می باشد و از طرفی چون قادر در منظومه طالبا به قادر سگ دنون یا قادر سنگ دندان مشهور می باشد احتمال نگارنده این است که قادر از سپاهیان و قزلباشان دربار صفوی در مازندران محسوب می شده که با توجه به موقعیت خوب مالی و جایگاه خاص خویش توانسته نظر پدر زهره را بخود جلب کرده و زهره را به عقد خویش درآورد.

اما آنچه مسلم است قادر تا زمان حضور طالب در آمل نتوانسته بود که زهره را به عقد خویش درآورد.

د) خروج طالب از آمل

بنا به منظومه طالبا، طالب و زهره پس از اینکه پای قادر به ماجرای عشقی آنها کشیده شد هم قسم شدند که با هم ازدواج کنند از طرفی چون طالب مکنت مالی و اجتماعی قادر را دارا نبود سعی کرد تا از توان شاعری خویش نهایت بهره را ببرد پس آمل را به سوی کاشان ترک کرد.

در مقاله طالب آملی و سخنی پیرامون زندگی این شاعر آمده است که: « میرزا محمدشفیع و میرزا ابوالقاسم هر دو ممدوحین طالب از لحاظ بذل و بخشش کاملاً خسیس بودند و بهمین جهت طالب بواسطة تنگی معیشت در سنه 1010 هجری قمری که 30 ساله بود از آمل یا قصبه ای که خانواده اش در آنجا بودند برای تلاش معاش به کاشان رفت».

همچنین در مقدمه دیوان طالب آملی آمده است که: « در دوران حکومت میرزا محمدشفیع خراسانی در مازندران و حکم رانی میر ابوالقاسم در آمل بعلت نظارتهای دقیقی که از طرف میرزا محمدشفیع در امر اخراجات و خاصه خرجیهای دست نشاندگان او میشد آنطور که باید و شاید بوضع زندگی و تأمین امرار معاش طالب از جانب ممدوحان او رسیدگی نمی شد و او همیشه در تنگدستی و محرومیت روزگار جوانی خود را میگذرانید. لذا برای ترفیع حال و کسب شهرت مصمم گردید که ترک دیار آبا و اجدادی خویش نموده و در طلب ممدوحی که بتواند رضای خاطرش را فراهم سازد روی بجانب کاشان و اصفهان کرده و از آمل خارج گردید».

نگارنده معتقد است طالب هنگام خروج از آمل که طبق نظریه اکثر مورخین در سال 1010 هجری قمری اتفاق افتاده جوانی 23 ساله بوده است.

ه) ورود طالب به کاشان

سید محمد آملی برای اینکه بتواند هرچه زودتر مدارج ترقی را بپیماید راه کاشان را در پیش گرفت که اقوام مادری اش در آنجا مردمانی سرشناس بودند.

« از شمار خویشان مادری طالب، مشهورتر از همه، شوهر خالة او حکیم نظام الدین علی کاشی، پزشک دربار تهماسب یکم صفوی ( 930- 984 هجری قمری) و محمد خدابنده ( 985 – 996 هجری قمری) بود. حکیم رکنای مسیح، پسرخالة طالب و فرزند همین نظام الدین علی است که از شاعران مشهور دورة صفوی به شمار می رود، رکنا رابطه ای بسیار نزدیک با طالب داشت و در برخی سفرهای او در هند همراهش بود. برادر رکنا، نصیرای کاشی نیز، ستی النساء خواهر طالب را به زنی داشت». ( دانشنامه ادب فارسی)

شاید طالب، حکیم نظام الدین علی را تنها راه ورود به دربار شاه عباس صفوی می دانست.

مولف آتشکده آذر معتقد است که: « چون اصفهان در آن روزگاران پایتخت سلاطین صفوی بود، طالب احتمالاً جهت آزمایش بخت خویش و تحصیل روزی و معاشرت بیشتر با ارباب دانش و فضل و شعر رخت بدانجای کشیده». این مطلب گواهی است بر ادعای نگارنده که در سطور پیشین به تحریر آمده بود.

و) سعی طالب برای ورود به دربار شاه عباس صفوی

در دیوان طالب آملی 2 قصیده در مدح شاه عباس صفوی موجود می باشد که از هر قصیده ابیاتی را انتخاب نمودم که در ذیل می آید.

در قصیده ای که در صفحه 15 دیوان طالب به تحریر آمده دارای 17 بیت می باشد که بنام ابوالمظفر شاه عباس صفوی است.

 

ز    مشرب    تو    می    لعل     فام    را    شرف    است

پیاله را ز تو فخر است و جام را شرف است

 

جهانیان       همه       یاران       ز       التفات       تواند

ز فیض تربیتت خاص و عام را شرف است

 

اگر    چه    بنده    کم    آید    بدست     چون     طالب

بداغ بندگیت این غلام را شرف است

 

مدام     تا      که      ز      انوار      حضرت      خورشید

مر این مقرنس آئینه فام را شرف است

 

بطالعت           شرف          آفتاب         ثابت         باد

که از ثبات تو عالم تمام را شرف است

 

در قصیده دوم که دارای 50 بیت است طالب اشاره ای نیز به مشکل خویش دارد.

 

بلبل      نطقم       چو       آهنگ      غزلخوانی      کند

نغمه جان در پیکر کلهای بستانی کند

 

شاهد    طبعم    که    از    بس    نازکی    ناید     بچشم

بوی یوسف در دماغ پیر کنعانی کند

 

آتشین    طبعم    که     جانها     مایة    تخمیر     اوست

زهر غیرت در گلوی آب حیوانی کند

 

از   هنر    چندانکه   خواهی    جمع    دارم   در    بساط

لیک بختم ز آن میان گاهی پریشانی کند

 

شاه     عباس     جوانبخت    آنکه     بر     فرق     سپهر

هر سحر از درج دولت گوهر افشانی کند

 

مشکل   من   کاندر   آن   فکر    فلاطون    عاجز    است

در کف مشکل گشایت رو به آسانی کند

 

روزگارت     کرده     خاقان     بر     سر     ابنای     دهر

دور نبود گر مرا لطف تو خاقانی کند

 

دشمن  جاه  و  جلالش  روز  و  شب  در   خون   خویش

همچو طفل غنچه بازیهای پنهانی کند

 

طالب با سرودن این دو قصیده نتوانست خود را به جرگة شاعران دربار صفوی برساند و ناامیدانه به شهر زادگاهش آمل بر می گردد.

ز) برگشتن طالب به آمل و خیانت زهره

نگارنده معتقد است بنا به منظومة طالبا، پس از آنکه نامادری زهره بیهوش داری را در غذای طالب ریخت و این امر باعث شد تا طالب از آمل بگریزد و از طرفی زهره نشان طالب را در هند می یابد پس طالب حتماً از اصفهان به آمل برگشته است و در هنگام ورود به آمل، زهره را در لباس عروسی در کنار قادر می بیند که این امر باعث حیرانی و سرگردانی طالب می شود.

در غزل شماره 355 طالب گفته است:

 

آن     نو     سفر    قرار    دلم    جمله    برد    و    رفت

نقد هزار غم بکنارم سپرد و رفت

 

گفتم   که     همچو     سایه     برد     دوست     همرهم

چون نقش پای خویش بخاکم سپرد و رفت

 

در غزل شماره 1539 در صفحة 863 طالب خطاب به زهره چنین می سراید:

 

تو       این      عهدیکه      با      من      بسته      بودی

مگر بهر شکستن بسته بودی

 

بسی         دیر        آمدی        گویا        بهر        گام

حنا بر پای توسن بسته بودی

 

بخاطر        هیچ        داری        کز        سر         مهر

مرا چون جامه بر تن بسته بودی

 

گریبانم         ز          کف           میدادی           آنگاه

که دامانم بدامن بسته بودی

 

بگو        چون       میخلیدی       در       دلم       دوش

بهر مو چند سوزن بسته بودی

 

سر       ما       در       کمندت        بود       ور       نی

فلک را دست و گردن بسته بودی

 

دلا     مانع     چه       بودت       از       فغان       دوش

که بال مرغ شیون بسته بودی

 

که     بودت     شمع     مجلس     دوش     کز     رشک

ز رویش چشم روزن بسته بودی

 

چه صحبت داشتی دوشینه طالب

که  بر  در  قفل آهن بسته بودی

غزل

 

دل      طرح      بیوفائی      گل      پیش      یار     کرد

این حرف آشنا بدلش سخت کار کرد

 

گفتم      که      یار      سر     نکشد      عهد      نشکند

او هم عمل بقاعدة روزگار کرد

 

چون    همعنان    شویم    که    این    بخت    نا    رفیق

ما را پیاده مطلب ما را سوار کرد

 

دیدم    ز     داغ       پر       شده       دامان       روزگار

پنداشتم که باغ جنونم بهار کرد

 

گفتم     گلی      بسر      زنم      از      بوستان      عقل

داغ جنون بسرزنشم شرمسار کرد

 

در     بوستان     دلم     چو      حدیث      وفا      شنید

بگذاشت شکوة سمن و شکر خار کرد

 

هر   گل   که   ساخت   بر    سر   من   دست   غم   نثار

من در بغل فشاندم و او در کنار کرد

 

نشگفت      غنچة      دلم      از      تند      باد      عمر

گوئی سموم بود که بر من گذار کرد

 

کردی        خزینهای        الم        بر       دلم       نثار

ای عشق همت تو مرا شرمسار کرد

 

ز   آن   مفلسم   که   هر   دو   جهان   را    بچشم    من

کردند هرض و همتم از هر دو عار کرد

 

طالب بچشم خود چو خط سبز یار دید

ترک  کنار  کشت  و  لب  جویبار  کرد

غزل

 

ترک     وفا     کرد     عهد      یار      نه      این      بود

دل بجفا داد شرط کار نه این بود

 

بود        قرار        اینکه        ترک        ما        نگزیند

زود ز ما سیر شد قرار نه این بود

 

هجر       تو       بی       اختیار       داد      مرا      روی

ورنه مرا با تو این اختیار نه این بود

 

یکشبه       وصل       تو       هم       بخواب       ندیدم

حاصل صد ساله انتظار نه این بود

 

در      قدمت      نقد      جان      ز      عجز      فشاندم

ورنه ترا در خور نثار نه این بود

 

قاعده    ها    تازه     گشته     ورنه     از     این     پیش

رسم مروت در این دیار نه این بود

 

یار نمک ریخت بر دلم ز چه طالب

مرهم  دلهای  داغدار  نه  این  بود

همة اشعاری که در این صفحات برایتان به نمونه انتخاب نمودم نشان از گلة طالب از خیانت زهره داشت خیانتی که طالب نتوانست هیچگاه برای آن پاسخی پیدا کند و غمی جانکاه بر دلش نشست تا این شاعر قافلة غم به دیار باقی سفر کرد.

 

 

ح) خروج طالب برای همیشه از آمل

طالب پس از آنکه با خیانت زهره روبرو شد دیگر تحمل ماندن نداشت و آمل را برای همیشه ترک کرد. هرچند دلش را در آمل جای نهاد، جسمش را از آمل به سوی مرو کوچاند.

در غزل شماره 840 دیوان طالب آمده است:

 

چو     گوش     بر     اثر     سوز     و     غلغلم     کردند

ادیب فاخته استاد بلبلم کردند

 

کمان     لطف     کشیدند     بر      دلم      ز      کمین

ولی شهید به تیر تغافلم کردند

 

زمان    زمان    سموم    از    دل    این    ترانه     بگوش

که پاره پاره تر از خرقة گلم کردند

 

چو   حرف   عشق    زدم    نقد    چند    ساله    شکست

همان حواله بصیر و تحملم کردند

 

بهیچ شهر دلم طالب از ملال نرست

چه روز  بود که بیرون ز آملم کردند

غزل

 

مرا     غریب     وطن     ساخت     بی      نصیبی     من

خدای رحم کند بر من و غریبی من

 

بیچارة      مرض      عشقم      ای      طبیب      مکوش

تو رو طبیبی خود کن مکن طبیبی من

 

بباغ     سینة      من      جوش      میزند     گل      داغ

دگر برای چه روز است عندلیبی من

 

ز      همعنانی       دردم       بدان       رسیده       مقام

که نیست صبر سزاوار همرکیبی من

 

چه    میکنی    ز    برم     ای     سپهر     کسوت     فقر

در این لباس که داری بجامه زیبی من

 

نیاز    من     همه     با     حسن    شاهد     الم     است

کراست زهره و اندیشة رقیبی من

 

ز       دوستان       قدیمم       بغیر       گریه       نماند

حباب اشک کنون میکند حبیبی من

 

نجابتم   ز    جبین     لمعه     زد     چو     صبح     ولی

نداشت صرفه اظهار خود نجیبی من

 

دلا         بحادثة         عشق        ناشکیب          مباش

که هرچه کرد بمن کرد ناشکیبی من

 

چو    آب    دیدة    خود    روی     در     نشیبم     لیک

طریق عشق رود روی در نشیبی من

 

چگونه  عشق  بدامم  نیاورد  طالب

که بسته اند میانش بدلفریبی من

4.     لذقدم در راه پیشرفت

الف) سفر طالب به مشهد و مرو

طالب آملی پس از خروج از آمل جهت زیارت و پابوسی امام هشتم علی بن موسی الرضا (ع) عازم مشهد می شود و در ترکیب بندی غرّا در 9 بند از روزگار و ستم ایام به حضرتش شکایت می کند که ابیاتی از آن تقدیم می گردد.

 

وه       چه       درگاه        رشگ        عرش        برین

فرش او دیده های حورالعین

 

در     کمین      پایه       اش       ز       غایت       عجز

ایستاده سپهر صدرنشین

 

چون           فروش          منقش          اندر          وی

گسترانیده بال روح امین

 

آستانش                ز               گرد               کافوری

توتیا بخش دیده های یقین

 

بسکه          در         ساحتش         فشرده         ملک

جبهة ریش و دیدة خونین

 

خشتها         گشته          لخت          های          جگر

خاک ها گشته سودهای جبین

 

درگه         کیست           آن           رفیع           مقام

که ازو میچکد تراوش دین

 

درگه  پادشاه  ملک  صفا

نقد حیدر علی بن موسی

 

داورا              بخت               واژگون               کردار

داردم بر در تو شکوه گزار

 

بر       فلک       تیره        کوکبی         است         مرا

که ز شبهای هجر دارد عار

 

قیرگون          کوکبی          که          گر          بمثل

سایه اش بر زمین شود بسیار

 

تا            بدامان           محشر           از           اثرش

سرمه خیزد همی بجای غبار

 

بسکه       بر       من       ز       فوج       لشگر       غم

تنگ شد این فضای بی مقدار

 

بر         دم         دشنه         می         نهم         پهلو

بر سر نیش می کنم رفتار

 

سرمه              ناکست              دیدة               بختم

گرچه شستم ز گریه اش صدبار

 

چرخ با  من ستیزه پردازست

بخت هم با سپهر هم رازست

طالب پس از زیارت بارگاه امام رضا (ع) به سوی مرو می رود که « در آن جا ملکش خان از طرف شاه عباس صفوی حاکم بود، طالب در دربار ملکش خان راه یافته، قصایدی در مدح او سروده و دو سال در خدمت او اقامت گزید و ملکش خان هم در قدردانی او تقصیر نکرد». ( تاریخ ادبیات مازندران)

 

منکه        ابکار        خرد        را        بسزا       دامادم

قدم حجله گیان جمله مبارکبادم

 

افتخار        گهر        بی        اثران        از        آباست

منکه شخص اثرم مفتخر اولادم

 

همتم     دارد     زین     عار     که     با     جوهر     کل

توأمان از رحم مادر فطرت زادم

 

من     ندانم     گهر     خویش     تو     صاحب     نظری

دیده نازک کن و بنگر که هما یا خادم

 

عشق      چون      سفرة      تعلیم      کشد      شاگردم

عقل چون نام تعلم شکند استادم

 

دام    گسترد     خرد      دانه      فشان      از      فکرت

مرغ معنی را در بیضة دل صیادم

 

چون      شوم      محو     خیال     تو     بدرم     شریان

بدل نشتر اگر دشنه زند صیادم

 

حیرت        عشق       زند       راه       شتاب       خردم

دست اندیشه فشارد رگ خواب خردم

 

ب) خروج طالب از مرو

طالب آملی پس از اینکه دو سال در خدمت بکتش خان به سر برد طی یک مثنوی در بحر خسرو و شیرین از حاکم مرو اجازه می خواهد که برای دیدار اقوام خود از مرو خارج گردد که ابیاتی از این مثنوی 162 بیتی در ذیل می آید:

 

بحمداله         که          من          روشن          سوادم

در ادراک رموزش اوستادم

 

کتب       طی       کرده       ام       در        دوستداری

یکی علامه ام در علم یاری

 

کتاب              دوستی             خواندم             بهمت

ز بای بسمله تا تای تمت

 

سزد       آنان        که         علم         مهر         دانند

در این فنم وحیدالدهر خوانند

 

نباشد              بیوفائی               در               بساطم

وفا یک گل بود از اختلاطم

 

بپای         هر        که        خاری        در        نشیند

مرا در سینه صد خنجر نشیند

 

بگلشن          خانة          خلوت         شب         دوش

که با غم خفته بودم در یک آغوش

 

یکی          خواب          عجیبم         روی         بنمود

که سهمش حیرت اندر حیرت افزود

 

چنان      دیدم      ه     چشمم     غرق     خون     بود

سرا پا پیکرم زنگارگون بود

 

لبم         بر         آستانی         از         سر         درد

بصد حسرت وداع بوسه میکرد

 

بدین       تقریب       ناگه       چشمم       از       خواب

تو گوئی زد قضا بر دیده ام آب

 

یقینم      شد      که      پایم      در      رکاب      است

سفر تعبیر این آشفته خوابست

 

فلک           قدرا           بقایت          جاودان         باد

همیشه شاهد بختت جوان باد

 

یکی       بر       حرف       طالب       گوش       بگشای

بگوهر گوش را آغوش بگشای

 

دو     سال     آمد      که      از      محنت      کشانست

ترا چون بوسه فرش آستانست

 

بکلی         کرده          مسکن          را          فراموش

یکی گردیده رند خانه بر دوش

 

نه     از     خویشان      کند      نه      ز      اقربا      یاد

بدیدار تو دارد خویش را شاد

 

اگر          لطف          تواش          دستور          بخشد

چو خور کو ذرة را نور بخشد

 

عنان         سوی         وطن          تابیده          چندی

کند خویشان خود را ریشخندی

 

دو       روزی       با       غم       آشامان       سر     آرد

دگر رخ سوی طوف این در آرد

 

بکتش خان اجازة خروج طالب از مرو را صادر کرد اما طالب بجای رفتن به مازندران راهی دیار هند شد.

البته باید تاریخ حرکت طالب از مرو به هند قبل از مرگ بکتش خان که بسال 1017 هجری قمری درگذشت صورت گرفته باشد.

طالب هنگام خروج از مرو رباعی مشهوری سروده که اکثر تذکره نویسان آن را ذکر کرده اند.

 

طالب      گل      این     چمن     به     بستان      بگذار

بگذار که می شوی پریشان بگذار

 

هندو       نبرد       تحفه       کسی       جانب       هند

بخت سیه خویش به ایران بگذار

 

ج) آغاز سفر به هند

طالب آملی پس از اینکه وارد هند گردید دچار مشکلات عدیده ای شد و نتوانست وارد دربار حاکمی شود.

« از قراین معلوم می شود که طالب در اول ورود به هند چندان روی کامیابی ندید و از این جهت در بلاد مشهور هند به تلاش معاش افتاده دهلی، ملتان، سرهند را سیر کرده، چنانکه از این جاها نام می برد و به تخصیص لاهور که بیشتر از شهرهای دگر خوش آیند و مقبول خاطرش گردید و قصیده ای در تعریف آن دارد». ( تاریخ ادبیات مازندران)

طالب در این قصیده که 22 بیت دارد به توصیف شهر لاهور می پردازد و ارادت خویش را به پیر طریقت شاه ابوالمعالی بیان می کند.

 

خوشا         لاهور        و        فیض        آب       لاهور

بطاعت میل شیخ و شاب لاهور

 

گمانم         نیست         کاندر         هفت          کشور

بود شهری به آب و تاب لاهور

 

بحسن        خلق       و       حسن       چهره       مانند

باصحاب بهشت اصحاب لاهور

 

کنم      ز     آنرو      مرید      آسا     شب      و      روز

کرامتها بیان در باب لاهور

 

که         پیر         دستگیر        و        مرشد        من

یکی قطبی است از اقطاب لاهور

 

خدایا               زندة               جاوید               دارش

بآب خضر یعنی آب لاهور

 

د) ورود به قندهار و دربار میرزاغازی

طالب آملی پس از آنکه مدتی را در شهرهای مختلف هند به سیر و سیاحت مشغول بود ستارة بخت خویش را در دربار میرزاغازی جستجو کرده و دوباره از لاهور به سمت قندهار رفت.

علامه شبلی نعمانی در شعرالعجم مینویسد: طالب در شهرهای لاهور، آگره، ملتان، دهلی بوضع رندانه میزیسته و از خرمن حسن خوشه چینی میکرده است و خوشبختانه شاهدان و مه طلعتان نیز باین شاعر غزلسرا علاقه پیدا کرده و نرد عشق با او میباخته اند، چنانکه در آن هنگام که میخواهد هند را ترک کند و روانة قندهار شود آن فتنه گران با چه گرمجوشی و مهر و محبت او را از این خیال بازداشته اند و او خود میگوید:

 

غزالان         ملتان          به          نیرنگ          سازی

که بندند ار غمزه دست و زبانم

 

نگاران              سرهند             در             نقشبندی

که سازند دل غرق خون نافه سانم

 

چه     گلها     که      بشکفت       بر       باغ       خاطر

ز کشمریان و ز اجمیریانم

 

( مقدمه دیوان طالب آملی)

« حاکم قندهار در این زمانه غازی خان از امرای جهانگیری بود که در فضل و ادب سرآمد بود و در تربیت فضلا جهدی بلیغ مبذول می داشت ...» (تاریخ ادبیات مازندران) طالب را به دربار خود فراخواند و از او قدردانی های شایانی نمود و او را در سلک شاعران و مقربان دربار خویش قرار داد و « طالب نیز در قصاید غرّایی به مدح او پرداخت و چنان چه در مدح او غلو کرده که در این قصاید سخن را از مداحی به عاشقی رسانده

 

تکلف    نیست    معشوق   منست   ار   نیست   ممدوحم

از آن این شعر عشق آمیز در مدحش سرائیدم

 

اتفاقاً غازی خان در سال 1020 هجری قمری به سن 25 سالگی به دست غلام خود مسموم گردید و برای طالب مأمنی در قندهار نماند». ( تاریخ ادبیات مازندران)

 

 

و) ورود به گجرات

طالب آملی پس از مرگ غازی خان دوباره آوارة شهرها شد و توانست به دربار قلیچ خان وارد شود. چین قلیچ خان در احترام طالب کوتاهی نکرد بطوریکه یادگار این ایام 2 قصیده و یک قطعه شعر در مدح قلیچ خان می باشد که ابیاتی از آن تقدیم می شود.

قصیده در توصیف برشگال و مدح چین قلیچ خان

 

سخندان     چین     قلیچ     آن     خان      جم      قدر

که آب گوهر جاه و جلالست

 

ز          طبعش          جوهر          همت          نمودار

چو مروارید در آب زلالست

 

مرا           از            بادة           مدحش           لبالب

هزاران شیشه بر طاق خیالست

 

ز        خلق        خوش        بروی        خلق        عالم

لبش خندان تر از صبح وصالست

 

بکنج           خانه           خیل           شاعران          را

سخن در کاغذ و زر در جوالست

 

قصیده در مدح قلیچ خان

 

گل     بهار     سخا    چین    قلیچ    خان    که    سپهر

بباغ همت او دوختست چشم مشام

 

همان     سحاب     کفی      کز     سپهر     جود     آمد

خطاب مختصرش فخر دودمان کرام

 

منم   که   نیست   چو   من   شاعری   ز    اهل    سخن

منم که نیست چو من قابلی ز اهل کلام

 

بقطعه      و      غزلم      انوری      و      سعدی      دان

بمثنوی و رباعی سنائی و خیام

 

کم     از     کمال    نیم     در     قصیده     گو    ندهید

مرا بزیر لب ای اهل اصفهان دشنام

 

گواه  این  دو   سه   دعوی   همین   قصیده   بس   است

که یافت از سر شب تا سپیده دم اتمام

 

قطعه در مدح چین قلیچ خان

 

طالب      منم      که      جمله      گیان      خیال     را

بر چهره هفت پردة عصمت کشیده ام

 

گر        انوری       فصیح       زبانست       بنده       نیز

ته جرعه ئی ز جام فصاحت کشیده ام

 

بس     خورده     ام     بمدرسه     دود      چراغ      دل

تا وسمه ئی بر ابروی شهرت کشیده ام

 

در     دقت     خیال     سخن      کاسه      های      زهر

بر لب نهاده و ز سر قدرت کشیده ام

 

بر        طبع        من        بلند       خیالان       روزگار

رحمت از آن کنند که زحمت کشیده ام

 

مسند    طراز     بزم     غریب     نوازی     گمان     بری

من نیستم که اینهمه غربت کشیده ام

 

آمل     ز     یاد      رفته      مرا      ز      التفات       او

تا خویش را ز بندر سورت کشیده ام

 

اما حکومت چین قلیچ خان در بندر سورت دیری نپائید و طالب به جستجوی ممدوحی دیگر شتافت.

در ایامی که طالب به جستجوی ممدوحی تازه بود آفتاب طالع او در طالع خواجه قاسم دیانت خان یکی از امرای دربار جهانگیرشاه طلوع کرد. دیانت خان چون تسلط طالب بر شعر و ادبیات و سخنسرائی او آشنایی و آگاهی پیدا کرد از جهانگیرشاه اجازه خواست تا طالب را به دربار بیاورد، اما طالب نتوانست توجه جهانگیر را بخود جلب نماید.

طالب در قطعه در مدح دیانت خان اینگونه عذر تقصیر می آورد:

 

ز    هی     ستوده     کلامی     که     نفس    ناطقه    را

به پیش طوطی نطقت زبان بود الکن

 

کلیم      اگر      بزمان      تو      در      جهان      بودی

چو کودکان ز تو آموختی سخن کردن

 

از    آن    خطاب    شریف    تو     شد     دیانت     خان

که هست شاهد دین داریت زمین و زمن

 

چه     لطفها     که      نمودی      و      مینمائی      نیز

بهر غریب و مسافر علی الخصوص بمن

 

نخست     آنکه     چو     در     غربتم      نظر      کردی

بمهر بردی از خاطرم هوای وطن

 

دوم     که     جوهر     ذاتم     چو     نیک     سنجیدی

درم خرید خوذم ساختی بنظق حسن

 

سیم     که     پایة     نظمم     چو     دیدی     افشاندی

بفرقم از گل تحسین متاع صد گلشن

 

چهارم         آنکه         ببزم         شهنشم          بردی

چو دل به پهلوی خود ساختی مرا مسکن

 

بپادشهم             سرگرم            گفتگو            کردی

بمهر دیدی خفاش را حریف سخن

 

تو     آنچه     باید     کردی      ولیک      طالع      شوم

بدستیاری گردون نفاق زد با من

 

ببست     نطق     مرا     بخت     بد     وز     آن   بستن

گشود بر من هم دوست طعنه هم دشمن

 

دو       چیز       مهر       زبان       سخنوری       گردید

مرا ببزم شهنشاه خوش عیار سخن

 

یکی      زبونی      طالع      که      دایم      از      اثرش

بهر دیار قرینم بگونه گونه محن

 

دگر       زیادتی      نشأه      ئی      که      نامش      را

نمیتوانم از شرم بر لب آوردن

 

گناه     طالع     من     کرده  ،    لیک     من     شده ام

بجرم طالع خود مستحق دار و رسن

 

نکرده     جرم     مرا     عفو      کن      بلطف      عمیم

که خوشنماست خطای نکرده بخشیدن

 

من   ار   چه   بی   گنهم   ،   بخت   من   گنه   کارست

گناه بخت مرا لطف کن ببخش بمن

 

دیانت خان پس از این واقعه نامه ای به عبداله خان فیروزجنگ حاکم گجرات نوشت و از او خواست تا طالب را به دربار خویش فراخواند. عبدالله خان فیروزجنگ پیکی به آگره فرستاده و طالب را به حضور خویش طلبید.

طالب آملی در ترکیب بندی که در مدح عبداله خان فیروزجنگ سروده اینگونه بیان می دارد:

 

وه  چه  ره  بود   اینکه   من   مست   و   غزلخوان   آمدم

گه بپای دیده گه با پای مژگان آمدم

 

گلفروش     و    ساقیم     بودند     چون    طالع    رفیق

زین سبب می بر کف و گل در گریبان آمدم

 

بلبلی      بودم      یکی      گلزار      در      مدّ       نظر

آشیان بر دوش سوی این گلستان آمدم

 

هر     قدم     صد    رسم     مشتاقانه     آوردم     بجای

مست شوقم با علامتهای مستان آمدم

 

ره    خیابان    صحن    وادی    گلشن     فردوس     بود

من چو طاوس بهشتی در خیابان آمدم

 

شوق  در   سر   مهر   در   دل   داشتم   جان   در   میان

با وجود تنگدستیها بسامان آمدم

 

همعنان     با     شاهد      طالع      ز       راه       اعتقاد

در پناه قبلة شمشیر بندان آمدم

 

صفدر فیروز جنگ و سرور کشورستان

جوهر    آئینه   اقبال    عبداله   خان

چین قلیچ خان در احترام طالب کوتاهی نکرده و شاعر محبوب مازندران در آن ایام به شادی و شادکامی گذران زندگی    می کرده است.

در همین ایام بود که طبق سنت هر ساله حکمرانان هر دیار برای عرض تبریک و تقدیم هدایا به حضور جهانگیرشاه مشرف می گردیدند. طالب در قصیده ای از قلیچ خان درخواست می کند تا در معیت او به دربار جهانگیرشاه وارد شود.

 

آسمان        قدرا        چو        داری       در       خیال

عزم درگاه شهنشاه زمان

 

وز              جوانمردان              ایرانی               سپاه

برگزیدستی چهل شیر ژیان

 

گر      چه       من       در      جرگة      شیران      نیم

لیکن از اخلاص دارم چشم آن

 

کز        نظر        چون       بگذرد       تفصیل       اسم

نام طالب نیز باشد در میان

 

اما ظاهراً چین قلیچ خان به این درخواست طالب توجهی نمی نماید و طالب در ایام عید در گجرات تنها می ماند.

« طالب برای آنکه خود را به دربار جهانگیری معرفی نماید، به افراد مختلفی متوسل شد. از آن جمله با شاپور تهرانی شاعر معروف که پدرش عمّ حقیقی اعتمادالدوله پدر نورجهان بیگم ملکه ی نامور هند بود، طرح دوستی ریخته و به لاهور آمده، به خدمتش پیوست». ( تاریخ ادبیات مازندران)

 

رفتم     که     نوک      خامه     جواهر     فشان     کنم

آب گهر بجوی فصاحت روان کنم

 

اخلاص     نامه    یی    کنم    انشاء    ز    کلک     شوق

وآنگه بسوی مقصد اقصی روان کنم

 

لوحی    تراشم    از    دل    و    بر    صدر     آن     رقم

نام حکیم عهد مسیح الزمان کنم

 

گجرات     را       گذاشته       کردم       هوای       هند

تا کسب فیض صحبت آن نکته دان کنم

 

طالب    چو    نیست    قدرت   آنم    که    دور    از    او

سامان صبر این دل سیماب سان کنم

 

آن    به    که    رشته    سان    بسر    انگشت     اشتیاق

خود را بنامه پیچم و سویش روان کنم

 

حکیم مسیح الزمان شاپور تهرانی نیز در نامه ای به پسر عمویش اعتمادالدوله از او می خواهد تا طالب آملی را تحت سرپرستی خویش قرار دهد.

ز) اعتمادالوله پله پرش طالب

« میرزا غیاث بیک ( م 1037 ق)اعتمادالدوله فرزند خواجه محمدشرف، از دولتمردان شیعة ایرانی که در تهران متولد شد و به هند رفت و خود و خاندانش به مقامات عالیه رسیدند ... غیاث بیک را دختری زیبا روی و با کمال به نام مهرالنساء بود که در راه هند در یکی از منازل سند متولد شده بود. بعدها جهانگیر پسر اکبر عاشق او شد و پس از اینکه بر تخت سلطنت جلوس کرد با وی ازدواج نمود و بدو لقب نورجهان داد. این ملکة دانشمند و شاعر بزودی زمام امور را از کف شوهر شرابخوار خود گرفت و عملاً فرمانروای مطلق العنان هند گردید. او پدرش را به رتبة وزارت اعظم و مقام اعتمادالدوله ارتقاء داد». ( دایره المعارف تشیع)

اعتمادالدوله پس از دریافت نامه از شاپور تهرانی بلافاصله طالب آملی را تحت سرپرستی و حمایت خویش قرار داد.

در دیوان طالب آملی قصاید، ترکیب بندها، مثنوی و غزل و رباعی بسیاری در مدح اعتمادالدوله موجود است که نشانی از ایام خوش طالب در هند می باشد.

اعتمادالدوله نیز در تربیت طالب از هیچ کوششی فروگذار نکرد و توانست در فرصتی مناسب که جهانگیر پادشاه هند در یک سفر تفریحی به شکار رفته بود طالب آملی را به حضور پادشاه برساند. طالب آملی نیز در قصیده ای که در مدح جهانگیر پادشاه هند و وصف شکار جرگه سروده بود با قدرت جادویی ابیات خویش توانست در جرگة شاعران دربار جهانگیر حضور پیدا کند.

 

چو      شهسوار      مرا      چشم     با     شکار      افتاد

بزخم تیر نگه صید بیشمار افتاد

 

چو     عزم    خانة    زین     کرد     با     صلابت     شیر

به مصلحت، قدم آهوان ز کار افتاد

 

چو      شاهباز      در      آمد      بقتل      عام      شکار

ز بانگ کبکان شیون بکوهسار افتاد

 

زمین      جزیرة      مرغان      نیم      بسمل       گشت

ز بس چکاوک و قمری و کبک و سار افتاد

 

چو    کرد    حکم    غزال    افکنی     به     پنجة     یوز

غزال چشمان راشور در دیار افتاد

 

غزالکان     همه      زنهار      جو      که      یارب      باز

چه شیر بود که ما را به مرغزار افتاد

 

قضا       شکوه       جهانگیر      شاه       آنکه       بجود

نظیر او کم از ابنای روزگار افتاد

 

فتاد     سایة     دستش     چو     بر      زمین      گفتی

بخاک قطعة از ابر نوبهار افتاد

 

بعزت        تو        عزیزند        خلق       ورنه       گهر

ذلیل گردد چون از کف تو خار افتاد

 

بخام      دستیم      ای       شهریار       خرده       مگیر

که یکشب این همه نقشم بروی کار افتاد

 

به     کم     عیاری     نقدم     مبین     ز     روی    کرم

به بین چه سکّه برین نقد کم عیار افتاد

 

سخن        شناسا     ،        دارم        لطیفة        بشنو

که گرم و نازک و شیرین چو خوی یار افتاد

 

به    نسبت    گهرم    داده    بودی    از    کف    خویش

ترا ز جود زیانی چنین هزار افتاد

 

چو    رد    شدم    ز    کفت    چرخم    از    هوا    بربود

بگرمئی که زبانم بزینهار افتاد

 

یکی        مقابل        خورشید         داشت        آینه ام

بدید کز عرقش موج بر عذار افتاد

 

چو    پیش     مشعل      مه      برد      شبچراغ      مرا

بچهره گونة کاهیش شمع وار افتاد

 

از      این      نشاط     مگر     دست     آسمان     لرزید

که باز در کف خاقان کامکار افتاد

 

کنون       برشتة      مهرش       بدار       کز       تقدیر

دوباره در کف این درّ شاهوار افتاد

 

عزیزدار       مرا       چون       نگین       خاتم      ملک

که گوهری بصفا شهرة دیار افتاد

 

ح) ملک الشعرایی طالب آملی

در  اکثر تذکره ها یی که درباره طالب آملی مطالبی نوشته اند همگی اذعان دارند که در سال 1025 هجری قمری با پایمردی و وساطت میرزا غیاث بیک اعتمادالدوله، طالب در جرگة شاعران دربار جهانگیر درآمد و توانست در مدت کوتاهی پله های ترقی را یکایک طی نماید.

طالب آملی برای بدست آوردن منصب ملک الشعرائی دربار جهانگیر تمام تلاش خود را بکار بست تا هنر سخنسرائی شاعران ایرانی را به تماشا بگذارد.

 

طالب         ببر         از         یاد         پریشانی       را

طی کن رقم بی سر و سامانی را

 

بگشای        زبان       که       اهل       توران       بینند

دستان زنی بلبل ایرانی را

 

بالاخره آفتاب طالع طالب آملی در سال 1028 هجری قمری درخشیدن گرفت و بر آسمان ادبیات فارسی نور افشانی کرد.

جهاگیرپادشاه در توزک خود می نویسد: درین تاریخ ( روز دهم دیماه از چهاردهمین سال جلوس برابر با اواخر محرم سنة 1028 هجری قمری) طالب آملی بخطاب ملک الشعرائی خلعت امتیاز پوشید. اصل او از آمل است. یکچندی با اعتمادالدوله میبود، چون رتبة سخنش از همگنان درگذشت، در سلک شعرای پایتخت منتظم گشت. این چند بیت از اوست:

 

ز     غارت      چمنت      بر      بهار      منت      هاست

که گل بدست تو از شاخ
تازه تر ماند

 

ــــــــــــــــــــــــــ

 

لب      از      گفتن      چنان      بستم      که      گوئی

دهان بر چهره زخمی بود و به شد

 

ـــــــــــــــــــــــــ

 

عشق   در   اول   و   آخر   همه    ذوقست     و     سماع

این شرابیست که هم پخته و هم خام خوشست

 

ـــــــــــــــــــــــــ

 

گر        من       بجای       جوهر       آیینه       بودمی

بی رونما ترا بتو کی مینمودمی

 

ــــــــــــــــــــــــ

 

دو     لب     دارم    ،      یکی      در      می      پرستی

یکی در عذر خواهیهای مستی

 

(توزک جهانگیری ص 289)

ط) ورود ستی النساء بیگم به هند و دیدار برادر و خواهر

« ستی النساء پس از انکه برادرش طالب که از مادر از او جدا بود، به دنبال شور شاعری و جذبه جهانگردی راهی اصفهان و از آن پس رهسپار هندوستان شد، به سبب پیوند مهرآئینی که به برادر داشت دیگر ماندن در زادگاه خود را نتوانست و در سال 1028 ه . ق به هنگامی که طالب در مقام ملک الشعرایی دربار در رکاب جهانگیرشاه، پادشاه فرهنگ دوست هند به سیاحت کشمیر مشغول بود، وارد اگره شد». ( زن از کتیبه تا تاریخ)

طالب آملی در این ایام مشغول سیر و سیاحت کشمیر در معیت جهانگیرشاه بود که خبر رسیدن خواهرش به او رسید. طالب در قطعه ای 33 بیتی در کمال ادب، نهایت علاقة خود را جهت دیدار خواهرش به عرض جهانگیر می رساند و اجازه می یابد تا به دیدار خواهرش به آگره برود.

 

ای        بلند         اختری         که        سایة         تو

به ز خورشید خاورست مرا

 

رقم        مدحت         تو        چون        خط        دل

زیب رخسار افسرست مرا

 

چون      زنم      در       هوای       مدح       تو       بال

هر سر موی شهپرست مرا

 

روز     و     شب     در      زمین      مدح      تو      کار

کشتن تخم گوهرست مرا

 

گرم       مدح       توام       که       کام       و       زبان

آتشین چون سمندرست مرا

 

صاحبا               ذره               پرورا               عرضی

به زبان سخنورست مرا

 

پیره            همشیره             ایست             غمخوارم

که باو مهر مادرست مرا

 

در       طبابت        چو        عیسی        است       ولی

مریم روح پرورست مرا

 

چارده         سال          بلکه          بیش          گذشت

کز نظر دور منظرست مرا

 

دور        گشتم        ز        خدمتش        به       عراق

وین گنه جرم منکرست مرا

 

او           نیاورد           تاب            دوری            من

که بمادر برابرست مرا

 

در           خیالش          مگر           نمود          خطور

که ز دل سنگ دربرست مرا

 

آمد         اینک        به         آگره        از        شوقش

دل طپان چون کبوترست مرا

 

گر           شود           رخصت           زیارت           او

به جهانی برابرست مرا

 

می         کنم         التماس         و        می        دانم

که خوش این عزم درخورست مرا

 

ز        آنکه         توفیق         یک         زیارت        او

به ز صد حج اکبرست مرا

 

ی) ازدواج طالب

طالب آملی پس از آنکه خواهرش ستی النساء بیگم در هند به حرمسرای شاهی وارد از او خواست تا همسری مناسب برای او بیابد امّا ظاهراً خواهرش نتوانست که همسری شایسته برای طالب بیابد.

طالب آملی پس از مدتی قطعه ای در مدح ملکه نورجهان انشاء می نماید و از ایشان استدعا می نماید تا همسری برایش انتخاب نماید.

 

ای     مریم      مسیح      مکان      کز      بساط      نور

سجاده افکند به حریم تو آفتاب

 

رخ      شوید      از      چکیدة      آب      وضوی      تو

هر حور صبح خیز که سربر کند ز خواب

 

آئینه    ای    که    محرم    عکس     تو    شد  ز    شرم

تمثال دیگری نپذیرد بهیچ باب

 

بلقیس   مسندا   دو  سه   مه   شد   که   حال    خویش

کردم بیان بهم صدف خود در اضطراب

 

از    مهر    خواهری    مژه    سیراب    کرد     و     گفت

آزرده دل مباش برادر بهیچ باب

 

کاینک        بعرض        قبلة        ناموسیان        عرش

خواهم رساند حال ترا با صد آب و تاب

 

دانم   که   رفت   و   عرض   نمود   آنچه   گفتنی   است

اما ندانم اینکه چه شد عرض را جواب

 

بوی     اجازت      آید      از      این      خامشی      بلی

نادادن جواب جوابست در حساب

 

با     این     نمی     شکیبم      و      تصدیع    می  دهم

هرچند ابلهم ز جوابم عنان متاب

 

یا        در       مقام        فقر        بدرویشیم        سپار

یا از ممر خاص خلاصم کن از عذاب

 

در حواشی کلمات الشعرا تألیف سرخوش نوشته شده است که طالب آملی داماد شیخ حاتم از امرای جهانگیر بوده است. ( مقدمه دیوان طالب)

طالب آملی در مثنوی ای که در توصیف زن خود سروده چنین می گوید:

 

زنی          دارم          از           دودمانی           اصیل

باندام نازک، بصورت جمیل

 

پری         پیکری         رشک          حور          بهشت

خمیر وجودش ملایک سرشت

 

نگاری     ز     سر      تا      قدم      رنگ      و      بوی

بحسن گل و سنبلش روی و موی

 

تذرو            همافر           و           سیمرغ           پر

بر حسن او ماده، طاوس نر

 

نقاب           رخش           طرة           خم           بخم

شب و روز از خویش نزدیک هم

 

چو       بر        فرش        مخمل        نماید        گذار

بپایش خلد خواب محمل چو خار

 

چو لب را بوصفش کنم رهنمون

پری  ریزم  از  شیشة  دل برون

حاصل این ازدواج 2 فرزند دختر بود که بعدها دختر بزرگتر به عقد عاقل خان و دختر کوچکتر به عقد ضیاء الدین معروف به رحمت خان پسر حکیم قطبا برادر حکیم رکنا درآمد. ( رجوع شود به مقدمه دیوان طالب)

ک) مرگ طالب آملی

طالب شاعر گرانسنگ خطة مازندران پس از انکه 8 سال بر قلة رفیع ادبیات فارسی جلوه نمایی کرد در سال 1036 هجری قمری در حالی که 49 سال از عمرش می گذشت رخ در نقاب خاک کشید و پیکرش در شهر فتح پور سیکری نزدیک آگره در جوار مقبرة اعتمادالدوله سرپرست و دوست گرامی طالب و صدراعظم معروف جهانگیر بخاک سپرده شد. ( مثنوی طالب و زهره)

حکیم رکنا پسرخالة طالب قطعه ای پر سوز و گداز درین واقعة اسفناک سروده:

 

فرزند       عزیز       و      طالب        خویشم        رفت

زین واقعه تا چه با دل ریشم رفت

 

من     بودم     و     آن     عزیز     در      عالم      خاک

خاکم بر سر که آنهم از پیشم رفت

 

( مقدمه دیوان طالب آملی)

شاعران و سخنسرایان بسیاری در رثای طالب آملی شعر سروده اند که در اینجا 2 نمونه از این اشعار را از غنی کشمیری و صائب تبریزی تقدیم می کنم.

افسوس بر طالب آملی

 

حیف        کز        دیوار        این       گلشن       پرید

طالبا آن بلبل باغ نعیم

 

اشک       حسرت       چون       نمی       ریزد       قلم

شد سخن از مردن طالب یتیم

 

هر      دم      از      شوقش      دل       اهل       سخن

چون زبان خامه می گردد دو نیم

 

عمرها         در         یاد         او         زیر         زمین

خاک بر سر کرد قدسی و سلیم

 

عاقبت               از               اشتیاق               یکدگر

گشته اند این هرسه در یک جا مقیم

 

گفت           تاریخ            وفات           او           غنی

« طور معنی بود روشن از کلیم»

 

دیوان ص 193

 

صبح    بر    خورشید    می    لرزد    ز    آه    سرد    ما

کوه می دزدد کمر در زیر بار درد ما

 

از    رگ     خامی     نباشد    میوة     ما     ریشه     دار

پختگی پیداست چون آتش ز رنگ زرد ما

 

فتح      ما     آزادمردان     در     شکست     خود     بود

گو دل از ما جمع دارد دشمن نامرد ما

 

دامن    صحرا    ز    اشک     آهوان     شد     لاله     زار

روی در حَی کرد تا مجنون صحرا گرد ما

 

می   شود   مژگان   آتشبار  ،   هر   خاری    که    هست

بر گلستان بگذرد گر آه غم پرورد ما

 

بازی   ما   گر  چه    اول   خام    می    آید   به    چشم

در عقب دارد تماشاهای رنگین نرد ما

 

ناز       پرورد       خرام       قامت       رعنای      اوست

برنمی خیزد به تعظیم قیامت، گرد ما

 

این جواب آن غزل صائب که طالب گفته است

بعد  از  این  از خاک ،  معشوقانه خیزد گرد ما

ل) مرگ زهره

بر اساس منظومة طالب و زهره که منسوب به ستی النساء بیگم خواهر فاضل طالب آملی است پس از اینکه خبر مرگ طالب به ایران و آمل می رسد غوغای عظیم در این خطه برپا می شود.

زهره معشوقة طالب که ماجرای عشق او به طالب زبانزد مردمان شده بود دیگر تاب نیاورده و هر روز در کنار رودخانة هراز آمل به مرثیه سرایی مشغول بود تا اینکه دیگر اثری از او نیافتند. در باور عامیانة مردم مازندران زهره در آب رودخانة هراز غرق شد تا به وصال طالب مجنون شیدائی خویش برسد.

زِهره مِه زِهره آی مِه جان جانون

خدا   بیامِرزه   جمعِ    عاشقون

م) مرگ ستی النساء بیگم

ستی النساء بیگم پس از ورود به هند با توجه به آشنایی با دانش های زمانه، هم چون پزشکی و ادبیات و هنرهای تزئینی به زودی به مقام پیشکاری ملکه ممتاز محل همسر شاه جهان رسید.

ستی النساء بیگم پس از مرگ برادر محبوبش طالب که او را به شدت دوست می داشت سرپرستی دختران او را پذیرا شد و آنان را در رکاب شاه زاده خانم های هندی در دربار پرورش داد و به ثمر رسانید، اما پس از مرگ ناگهانی دختر کوچک تر که در سال 1056 هجری قمری پس از زایمانش رخ داد، آن چنان ضربه ای بر روح حساس او وارد آمد که در دم به بستر افتاد و در همان روز درگذشت.

ستی النساء بیگم که اکنون در آرامگاه ویژه ای که به دستور شاه جهان برایش ساخته شد، در خواب جاودانه ی مرگ فرو رفته است از زنان زبده ی روزگار خود و از سخنگویان شیرین زبان دوران صفویه بود که یادمان های او به خصوص در ذهن همشهری هایش پایدار مانده است.

منابع و مأخذ:

 

1.       از گذشته ادبی ایران مروری بر نثر فارسی، سیری در شعر فارسی با نظری بر ادبیات فارسی/ عبدالحسین زرین کوب .- تهران: الهدی، 1375

2.       اصلاح چند اشتباه در ترجمه احوال طالب آملی/ محیط طباطبایی.

3.       آتشکده آذر: تذکره شعرای فارسی زبان تا آخر قرن دوازدهم هجری، تألیف لطفعلی بیگ آذر بیگدلی؛ مقدمه و فهرست و تعلیقات جعفر شهیدی .

4.       تاریخ ادبیات ایران/ ذبیح اله صفا.- تهران: ققنوس، 1373

5.       تاریخ ادبیات مازندران/ محمد طاهری شهاب؛ پژوهش و تصحیح زین العابدین درگاهی .- تهران: رسانش، 1381

6.       تذکره خیرالبیان/ هادی سیستانی؛ به تصحیح و تکمیل و تحشیه مجتبی برزآبادی فراهانی .- تهران: اوستا فراهانی، 1382

7.       تذکره میخانه/ ملا عبدالنبی فخرالزمانی قزوینی، باهتمام احمد گلچین معانی .- تهران: اقبال، 1367

8.       توزک جهانگیری که به جهانگیرنامه و اقبال نامه جهانگیری هم موسوم است/ نورالدین جهانگیر .- علیگره ( چاپ افست)

9.       دانشنامه ادب فارسی/ به سرپرستی حسن انوشه. – تهران: موسسه فرهنگی و انتشاراتی دانشنامه: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاونت امور فرهنگی، 1375

10.   دایره المعارف تشیع/ زیر نظر احمد حاج سیدجوادی، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی .- تهران: بنیاد اسلامی طاهر، 1367

11.   دیوان غنی کشمیری/ به کوشش احمد کرمی .- تهران: نشریات ما، 1362

12.   زن از کتیبه تا تاریخ

13.   شعرالعجم، یا، تاریخ شعرا و ادبیات ایران / تألیف شبلی نعمانی؛ با ترجمه محمدتقی فخر داعی گیلانی .- تهران: دنیای کتاب، 1368

14.   طالب آملی و سخنی دیگر پیرامون زندگی این شاعر/ بقلم: پیر حسام الدین راشدی؛ ترجمه محمد جعفر جوان. هنر و مردم شماره 179

15.   کلیات اشعار ملک الشعراء طالب آملی: شامل قصاید، قطعات، ترکیب بندها، مثنویات جهانگیرنامه، غزلیات و رباعیات/ به اهتمام و تصحیح و تحشیه طاهری شهاب.- تهران: کتابخانه سنائی، 1346.

16.   مثنوی طالب و زهره طالب طالبا/ فرامرز گودرزی.- تهران: افشار، 1376

17.   نام آوران فرهنگ ایران/ حسین انیسی پور. – تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دفتر پژوهشها و برنامه ریزی فرهنگی، 1367

 

نظر خود را اضافه کنید.

0
شرایط و قوانین.
  • هیچ نظری یافت نشد